हिब्रू बाइबल के हो?

हिब्रू बाइबललाई बुझ्दा एउटा कुरा सुरुमै स्पष्ट हुनुपर्छ—यो कुनै एक व्यक्तिले एउटै समयमा लेखेर तयार गरेको पुस्तक होइन, न त कुनै सभाले एकै दिनमा २४ पुस्तक छानेर बनाएको संग्रह हो। यसको वर्तमान स्वरूप धेरै शताब्दीको लेखन, सङ्कलन, संरक्षण, क्याननिक मान्यता, वर्गीकरण र पाठ हस्तान्तरणको प्रक्रियाबाट विकसित भएको हो।

यसैले हिब्रू बाइबलको इतिहासलाई बुझ्न चार कुरा छुट्याएर हेर्नुपर्छ:

रचना (Composition) — पुस्तक वा त्यसको मूल सामग्री कसरी लेखियो?

सङ्कलन (Collection) — विभिन्न समयमा लेखिएका पुस्तकहरू कसरी जम्मा भए?

क्याननिक मान्यता (Canonical Recognition) — कुन पुस्तकलाई अधिकारयुक्त पवित्रशास्त्रका रूपमा स्वीकार गरियो?

पाठ हस्तान्तरण तथा संरक्षण (Textual Transmission and Preservation) — स्वीकार गरिएका पुस्तकहरूको पाठ पुस्तौँसम्म कसरी सुरक्षित राखियो?

यही क्रमबाट हिब्रू बाइबलको विकासलाई बुझ्दा विषय स्पष्ट हुन्छ।

१. हिब्रू बाइबलको वर्तमान स्वरूप

परम्परागत यहूदी गणनाअनुसार हिब्रू बाइबलमा २४ पुस्तक छन्। ती तीन मुख्य भागमा व्यवस्थित छन्:

तोराह (Torah) — व्यवस्था वा शिक्षा — ५ पुस्तक

नेवीइम (Nevi’im) — अगमवक्ताहरू — ८ पुस्तक

केतुविम (Ketuvim) — लेखहरू — ११ पुस्तक

यसरी:

५ + ८ + ११ = २४ पुस्तक।

यी तीन नामका प्रारम्भिक अक्षर T–N–K बाट तनाख (Tanakh) नाम बनेको हो।

प्रोटेस्टेन्ट पुरानो करारमा यही मुख्य सामग्रीलाई ३९ पुस्तकका रूपमा गणना गरिएको छ। हिब्रू क्याननमा शमूएल, राजाहरू र इतिहासलाई एक–एक पुस्तक मानिन्छ; एज्रा–नहेम्याह एउटै पुस्तक हो; र बाह्र साना अगमवक्ताहरूलाई एउटै “बाह्र” पुस्तकसमूहका रूपमा गणना गरिन्छ।

यसैले हिब्रू बाइबलका २४ पुस्तक र प्रोटेस्टेन्ट पुरानो करारका ३९ पुस्तकबीचको मुख्य भिन्नता सामग्रीमा होइन, गणना, क्रम र वर्गीकरणमा हो।

२. हिब्रू बाइबलको विकासको ऐतिहासिक पृष्ठभूमि

हिब्रू बाइबलको लिखित विकास सम्भव हुनका लागि प्राचीन इस्राएलको संसारमा लेखन परम्परा हुनु आवश्यक थियो। कुनै समय मोशा वा प्रारम्भिक इस्राएली समयमा विस्तृत लेखन सम्भव थिएन भन्ने दाबी गरिएको थियो, तर पुरातात्विक खोजहरूले यस्तो सामान्य निष्कर्षलाई समर्थन गर्दैनन्।

दक्षिणी लेभान्ट क्षेत्रमा ई.पू. दोस्रो सहस्राब्दीमै वर्णमालात्मक लेखन प्रयोग भइरहेको प्रमाण प्राप्त भएको छ। तेल लाकीशमा भेटिएको करिब ई.पू. १५औँ शताब्दीको वर्णमालात्मक अभिलेख त्यस क्षेत्रको प्रारम्भिक लेखन संस्कृतिको महत्वपूर्ण प्रमाण हो। यसले “मोशाको समयतिर लेखन प्रविधि नै थिएन” भन्ने आपत्तिलाई कमजोर बनाउँछ।

तर यस्तो पुरातात्विक प्रमाणले मोशाले पञ्चग्रन्थका प्रत्येक शब्द आफ्नै हातले लेखेका थिए भनेर प्रत्यक्ष प्रमाणित गर्दैन। यसले चाहिँ त्यस्तो लेखन ऐतिहासिक रूपमा सम्भव थियो भन्ने देखाउँछ।

पछि फलाम युगको इस्राएल (Iron Age Israel) मा प्रशासनिक, व्यापारिक, राजकीय र व्यक्तिगत लेखन प्रयोग भएको विभिन्न अभिलेखीय तथा पुरातात्विक प्रमाण पाइन्छ। यसले प्राचीन इस्राएलमा लिखित सामग्री तयार गर्ने र सुरक्षित राख्ने वास्तविक संस्कृति रहेको देखाउँछ।

३. पहिलो चरण: तोराह र मोशीय आधार

हिब्रू बाइबलको विकासको प्रारम्भिक र आधारभूत चरण तोराह (Torah) सँग सम्बन्धित छ।

तोराहमा:

उत्पत्ति, प्रस्थान, लेवी, गन्ती र व्यवस्था

गरी पाँच पुस्तक छन्।

पवित्रशास्त्रले मोशालाई केवल इस्राएलको अगुवा वा अगमवक्ताका रूपमा मात्र होइन, परमेश्वरबाट प्राप्त वचनहरू लेख्ने व्यक्तिका रूपमा पनि प्रस्तुत गर्छ।

उदाहरणका लागि:

• प्रस्थान १७:१४ — परमेश्वरले मोशालाई एउटा पुस्तकमा लेख्न आज्ञा दिनुहुन्छ।
• प्रस्थान २४:४ — मोशाले परमप्रभुका सबै वचन लेखेको उल्लेख छ।
• प्रस्थान ३४:२७ — करारका वचनहरू लेख्न आज्ञा दिइन्छ।
• गन्ती ३३:२ — यात्राका चरणहरू मोशाले लेखेको उल्लेख छ।
• व्यवस्था ३१:९ — मोशाले व्यवस्था लेखेर पूजाहारीहरूलाई दिएको बताइएको छ।
• व्यवस्था ३१:२४–२६ — व्यवस्थाका वचन पुस्तकमा पूरा लेखेर सुरक्षित राखिएको उल्लेख छ।

यस आधारमा मोशा तोराहको उत्पत्ति र अधिकारमा केन्द्रीय मानव व्यक्तित्व हुन् भन्ने निष्कर्ष स्वाभाविक हुन्छ।

तर वर्तमान पञ्चग्रन्थको अन्तिम स्वरूपबारे अर्को तथ्य पनि ध्यान दिनुपर्छ। व्यवस्था ३४ मा मोशाको मृत्यु र त्यसपछिका घटनाहरू वर्णन गरिएका छन्। केही स्थानमा पछि बस्ने पाठकका दृष्टिकोणबाट लेखिएका अभिव्यक्तिहरू पनि पाइन्छन्। त्यसैले मोशा तोराहका आधारभूत लेखक र मध्यस्थ हुनु तथा वर्तमान पञ्चग्रन्थले पछि सीमित सम्पादकीय स्वरूप प्राप्त गर्नु एकअर्काका विरोधी कुरा हुन आवश्यक छैन।

यस विषयलाई पछि “पञ्चग्रन्थ कसले लेखे?” र “मोशाको लेखकत्व (Mosaic Authorship) के हो?” भन्ने प्रश्नमा विस्तृत रूपमा अध्ययन गर्न सकिन्छ।

४. मोशीय कालसँग मिल्ने प्राचीन निकट पूर्वीय प्रमाण

पञ्चग्रन्थका केही संरचनात्मक विशेषता मोशाको कथासँग जोडिने प्राचीन निकट पूर्वीय संसारसँग तुलना गर्न सकिन्छ। विशेष गरी हित्ती सन्धिहरू (Hittite Treaties) र प्रस्थान तथा व्यवस्थामा पाइने करार संरचनाबीच उल्लेखनीय समानताहरू छन्। करारको प्रस्तावना, ऐतिहासिक पृष्ठभूमि, शर्तहरू, साक्षी र आशिष्–श्रापजस्ता तत्वहरू दोस्रो सहस्राब्दी ई.पू. का सन्धि संरचनासँग तुलना गरिएका छन्। यसले मोशाको लेखकत्व प्रत्यक्ष प्रमाणित गर्दैन। तर पञ्चग्रन्थमा पाइने करारगत स्वरूप मोशाको समयभन्दा धेरै पछिको संसारमा मात्र सम्भव थियो भन्ने दाबीलाई चुनौती दिन्छ।

५. दोस्रो चरण: अगमवाणी, इतिहास र अन्य लिखित परम्पराको विस्तार

तोराहपछि इस्राएलको इतिहास अगाडि बढ्दै जाँदा थप लिखित सामग्री उत्पन्न हुँदै गयो।

यस समयमा:

• अगमवाणीका सन्देशहरू लेखिए,
• ऐतिहासिक अभिलेखहरू राखिए,
• भजन र ज्ञान साहित्य विकसित भए,
• पहिलेका सामग्री सङ्कलन र संरक्षण गरिए।

यस प्रक्रियाको प्रमाण बाइबलभित्रै पाइन्छ।

१ शमूएल १०:२५ मा शमूएलले राजत्वसम्बन्धी व्यवस्था पुस्तकमा लेखेको उल्लेख छ।

हितोपदेश २५:१ मा राजा हिजकियाहका मानिसहरूले सोलोमनका हितोपदेशहरू सङ्कलन वा प्रतिलिपि गरेको स्पष्ट उल्लेख छ। यसले पहिलेका वचनहरूलाई पछि सङ्कलन गरेर सुरक्षित राख्ने कार्य बाइबलीय इतिहासभित्रै भएको देखाउँछ। यर्मिया ३६ मा अगमवक्ता यर्मियाका वचन बारूकले लेखेको, पहिलो चर्मपत्र नष्ट भएपछि पुनः लेखिएको र थप वचनहरू समेत समावेश गरिएको विवरण पाइन्छ। यसबाट एउटा महत्वपूर्ण कुरा स्पष्ट हुन्छ: बाइबलीय पुस्तकहरूको निर्माण कहिलेकाहीँ एउटै क्षणको घटना नभई वचन, अभिलेखन, प्रतिलिपि, पुनःलेखन र सम्पादनको प्रक्रियासँग सम्बन्धित हुन सक्थ्यो।

६. प्रारम्भिक बाइबलीय पाठको पुरातात्विक प्रमाण

हिब्रू बाइबलको पाठ इतिहासका लागि अत्यन्त महत्वपूर्ण प्रमाण केतेफ हिन्नोमका चाँदीका पत्रहरू (Ketef Hinnom Silver Scrolls) हुन्। सन् १९७९ मा यरूशलेमनजिक केतेफ हिन्नोममा भेटिएका दुई साना चाँदीका पत्रहरू सामान्यतः ई.पू. सातौँ–छैटौँ शताब्दीका मानिन्छन्। तिनमा गन्ती ६:२४–२६ मा पाइने पूजाहारीय आशिष्सँग अत्यन्त निकट मिल्ने हिब्रू पाठ छ। यसको महत्व ठूलो छ, किनकि यसले आज पञ्चग्रन्थमा पाइने एउटा परिचित बाइबलीय पाठ निर्वासनभन्दा अगाडिको यहूदामा प्रचलित रहेको प्रमाण दिन्छ। तर यहाँ पनि प्रमाणले जति देखाउँछ त्यति नै भन्नुपर्छ। यसले ई.पू. सातौँ शताब्दीमा आजकै स्वरूपको सम्पूर्ण गन्ती पुस्तक उपलब्ध थियो भनेर स्वतः प्रमाणित गर्दैन। यसले चाहिँ त्यस पुस्तकसँग सम्बन्धित महत्वपूर्ण पाठ त्यतिबेलै परिचित थियो भन्ने प्रमाणित गर्छ।

७. तेस्रो चरण: निर्वासन र उत्तर-निर्वासनकालमा संरक्षण र पुनर्सङ्गठन

ई.पू. ५८६ मा यरूशलेम र पहिलो मन्दिरको विनाशपछि यहूदी समुदायको जीवनमा ठूलो परिवर्तन आयो। निर्वासन र त्यसपछि पवित्र लेखहरूको संरक्षण, अध्ययन, प्रतिलिपि र समुदायमा पुनःस्थापना अझ महत्वपूर्ण भयो।

यस सन्दर्भमा एज्रा विशेष महत्वका व्यक्ति हुन्। एज्रा ७:६ ले उनलाई “मोशाको व्यवस्थामा निपुण शास्त्री” भनेर परिचय गराउँछ। नहेम्याह ८ मा एज्राले जनतासामु व्यवस्थाको पुस्तक पढेको, त्यसको अर्थ स्पष्ट गरिएको र समुदायले त्यसको आधारमा आफ्नो जीवन पुनःव्यवस्थित गरेको देखिन्छ।

यसैले एज्राको महत्वलाई सही रूपमा बुझ्नुपर्छ: एज्रा तोराहका मूल लेखक होइनन्; उनी उत्तर-निर्वासनकालमा तोराहको अध्ययन, शिक्षा, संरक्षण र सामुदायिक पुनर्स्थापनाका प्रमुख शास्त्री हुन्। तर एज्राले एक्लैले हिब्रू बाइबलका २४ पुस्तक जम्मा गरेर तनाख तयार गरे भन्ने कुरा प्रमाणित गर्ने समकालीन ऐतिहासिक दस्तावेज उपलब्ध छैन। यस समयपछि शास्त्रीहरू (Scribes) पवित्र लेखहरूको प्रतिलिपि, अध्ययन, संरक्षण र व्याख्यामा अझ महत्वपूर्ण हुन थाले।

८. चौथो चरण: पवित्रशास्त्रका प्रमुख संग्रहहरू स्पष्ट हुँदै जानु

समयसँगै पवित्र लेखहरू एउटै स्तरमा एकैपटक जम्मा भएका होइनन्। तिनका व्यापक समूहहरू क्रमशः स्पष्ट हुँदै गए। सबैभन्दा पहिले तोराहले स्पष्ट र केन्द्रीय अधिकार प्राप्त गरेको देखिन्छ। त्यसपछि अगमवक्ताहरूको संग्रह स्थापित भयो।

अन्ततः भजन, ज्ञान साहित्य, दानिएल, एस्तर, एज्रा–नहेम्याह, इतिहास आदि विभिन्न पुस्तकहरू लेखहरू (Ketuvim) भित्र व्यवस्थित भए। करिब ई.पू. १३२ को सिराखको ग्रीक प्रस्तावनामा “व्यवस्था,” “अगमवक्ताहरू” र “अन्य पुस्तकहरू” भन्ने तीन समूहको उल्लेख पाइन्छ। यो क्याननिक पुस्तक नभए पनि त्यस समयको यहूदी ऐतिहासिक साक्षी भएकाले महत्वपूर्ण छ। यसले दोस्रो शताब्दी ई.पू. सम्म तीन व्यापक पुस्तकसमूह परिचित भइसकेको देखाउँछ।

त्यसपछि लूका २४:४४ मा येशूले:

“मोशाको व्यवस्था, अगमवक्ताहरू र भजनहरू” भन्ने अभिव्यक्ति प्रयोग गर्नुहुन्छ। “भजनहरू” तेस्रो समूहको प्रमुख पुस्तक भएकाले यो तीन-भागीय हिब्रू पवित्रशास्त्रसँग सम्बन्धित महत्वपूर्ण साक्षी हो। यसकारण तोराह–नेवीइम–केतुविमको संरचना कुनै एक रब्बीले एकैपटक बनाएको प्रणाली होइन; यो लामो क्याननिक विकासबाट स्पष्ट भएको संरचना हो।

९. पाँचौँ चरण: मृतसागरका पाण्डुलिपिहरूले देखाएको अवस्था

मृतसागरका पाण्डुलिपिहरू (Dead Sea Scrolls) हिब्रू बाइबलको इतिहास बुझ्ने सबैभन्दा महत्वपूर्ण भौतिक प्रमाणहरूमध्ये हुन्। यी पाण्डुलिपिहरू मुख्यतः ई.पू. तेस्रो शताब्दीदेखि ईस्वी पहिलो शताब्दीसम्मका हुन्। कुम्रान क्षेत्रमा हिब्रू बाइबलका प्रायः सबै पुस्तकका प्रतिलिपि वा अंश भेटिएका छन्; एस्तरको निश्चित प्रति भने भेटिएको छैन। कुम्रानका प्रमाणले ख्रीष्टभन्दा अगाडिका शताब्दीहरूमा आज हिब्रू बाइबलमा रहेका पुस्तकहरूको व्यापक प्रयोग भइरहेको देखाउँछ।

विशेष गरी महान् यशैया चर्मपत्र (Great Isaiah Scroll; 1QIsaᵃ) लगभग सम्पूर्ण यशैया पुस्तक सुरक्षित गर्ने अत्यन्त महत्वपूर्ण प्राचीन पाण्डुलिपि हो। मृतसागरका पाण्डुलिपिहरूले दुई कुरा एकैसाथ देखाउँछन्: पहिलो, पछि मासोरेटिक पाठमा सुरक्षित भएको हिब्रू पाठसँग उल्लेखनीय निरन्तरता छ। दोस्रो, प्राचीन समयमा केही पाठगत विविधता पनि थियो। सबै पाण्डुलिपि प्रत्येक शब्दमा एक-अर्कासँग समान थिएनन्।

त्यसैले पाठको इतिहासलाई “हजारौँ वर्षसम्म कुनै एउटा अक्षर पनि फरक भएन” भनेर प्रस्तुत गर्नु शैक्षिक रूपमा आवश्यकभन्दा ठूलो दाबी हुन्छ। सही कुरा के हो भने पाठगत भिन्नताहरू हुँदाहुँदै पनि हिब्रू बाइबलको मूल सामग्री उल्लेखनीय रूपमा स्थिर र पहिचानयोग्य रूपमा सुरक्षित रहेको छ। Craig Evans ले उपलब्ध हिब्रू पाठसाक्षीहरूमा मासोरेटिक पाठ, सामरी पञ्चग्रन्थ, कायरो गेनिजाका अंश र कुम्रानका दुई सयभन्दा बढी हिब्रू पाण्डुलिपि उल्लेख गर्छन्।

१०. छैटौँ चरण: पहिलो शताब्दीसम्म क्याननिक सीमा स्पष्ट हुनु

पहिलो शताब्दी ईस्वीसम्म पुग्दा यहूदी पवित्रशास्त्र सीमित र अधिकारयुक्त पुस्तकहरूको संग्रहका रूपमा स्पष्ट देखिन्छ। यसका महत्वपूर्ण बाह्य साक्षीमध्ये यहूदी इतिहासकार फ्लाभियस जोसेफस (Flavius Josephus) हुन्। करिब ई. ९३–९४ मा लेखिएको Against Apion मा जोसेफसले यहूदीहरूसँग २२ अधिकारयुक्त पुस्तक रहेको उल्लेख गर्छन्।

उनको गणनाअनुसार: मोशाका पाँच पुस्तक, अगमवाणी र इतिहाससम्बन्धी तेह्र पुस्तक, भजन र जीवनसम्बन्धी शिक्षाका चार पुस्तक थिए। २२ र पछि प्रचलित २४ पुस्तक दुई फरक क्यानन होइनन्। केही पुस्तकलाई एकै पुस्तकमा जोडेर वा अलग-अलग गणना गर्दा संख्या फरक भएको हो। उपलब्ध प्राचीन सूचिहरूले यही कुरा देखाउँछन्।

जोसेफसको साक्षी महत्वपूर्ण छ, किनकि यसले पहिलो शताब्दीमा यहूदीहरूका लागि एउटा सीमित, विशेष अधिकारयुक्त पवित्रशास्त्रीय संग्रह पहिलेदेखि परिचित थियो भन्ने देखाउँछ।

त्यसैले जाम्निया/याभ्ने (Jamnia/Yavneh), करिब ई. ९०, मा बसेका रब्बीहरूले पहिलोपटक हिब्रू क्यानन सिर्जना गरे भन्ने पुरानो धारणा पर्याप्त प्रमाणमा आधारित छैन। आधुनिक अध्ययनले त्यहाँ भएका छलफललाई पहिलेबाट स्वीकारिएका केही पुस्तकसम्बन्धी प्रश्नको रूपमा बुझ्ने प्रवृत्ति राख्छ।

११. २४-पुस्तकीय स्वरूप कसरी स्थिर भयो?

२४-पुस्तकीय गणना पहिलो शताब्दीको अन्त्यदेखि स्पष्ट रूपमा देखिन थाल्छ। तर कुन वर्ष, कुन दिन वा कुन व्यक्तिले यी २४ पुस्तकको अन्तिम सूची घोषणा गर्‍यो भन्ने प्रत्यक्ष दस्तावेज हामीसँग छैन। उपलब्ध प्रमाणले देखाउने व्यापक प्रक्रिया यस्तो हो: तोराहले प्रारम्भिक अधिकार प्राप्त गर्‍यो। पछि अगमवक्ताहरूको संग्रह स्थापित भयो। त्यसपछि लेखहरूको सीमा र क्रम स्थिर हुँदै गयो। पहिलो शताब्दी ईस्वीसम्म एउटा सीमित यहूदी क्यानन स्पष्ट रूपमा परिचित थियो। पछिल्लो रब्बी परम्पराले व्यवस्था, अगमवक्ता र लेखहरूको क्रमलाई अझ व्यवस्थित रूपमा अभिलेख गर्‍यो। एउटा प्राचीन यहूदी परम्परामा व्यवस्था, अगमवक्ताहरू र लेखहरूको विस्तृत क्रम सुरक्षित छ। यसैले २४ पुस्तकको हिब्रू बाइबल एउटा सभाको अचानक निर्णयभन्दा लामो सामुदायिक र क्याननिक पहिचानको परिणाम हो।

१२. सातौँ चरण: क्याननपछि पाठको संरक्षण

क्याननका पुस्तकहरू पहिचान हुनु र तिनको प्रत्येक शब्द पुस्तौँसम्म सुरक्षित हुनु दुई फरक प्रश्न हुन्। यहूदी शास्त्रीहरूले शताब्दीयौँसम्म पवित्र पुस्तकहरूको प्रतिलिपि हातैले तयार गरे। समयसँगै एउटा विशेष हिब्रू व्यञ्जनात्मक पाठपरम्परा यहूदी समुदायमा प्रमुख हुँदै गयो। पछि मासोरेटहरू (Masoretes) ले यस पाठपरम्परालाई अत्यन्त सावधानीपूर्वक संरक्षण गरे। मासोरेटहरू मुख्यतः करिब ई. ६००–१००० बीच बाबेल, प्यालेस्टाइन र विशेष गरी तिबेरियास क्षेत्रमा सक्रिय यहूदी शास्त्रीहरू थिए। उनीहरूले नयाँ बाइबल लेखेका होइनन्, न त २४ पुस्तक छानेका हुन्। उनीहरूले आफूले प्राप्त गरेको हिब्रू व्यञ्जनात्मक पाठलाई सुरक्षित गर्दै:

स्वरचिह्न (Vowel Points), पाठगान तथा उच्चारणचिह्न (Cantillation Accents),
पाठसम्बन्धी टिप्पणी (Masorah), केतीव–केरे (Kethiv–Qere) जस्ता पाठगत सूचनाहरू थपे। यसरी मौखिक रूपमा सुरक्षित उच्चारण र पठन परम्परालाई लिखित संकेतद्वारा स्थिर राखियो।

१३. हिब्रू बाइबलका मूल पाण्डुलिपि आज उपलब्ध छन् कि छैनन्?

मोशा, यशैया, यर्मिया, दाऊद वा अन्य मूल लेखकहरूले तयार गरेका प्रथम हस्तलिखित प्रति (Original Autographs) आज उपलब्ध छैनन्। यो कुरा स्वीकार गर्नु पवित्रशास्त्रको पाठ हराएको स्वीकार गर्नु होइन। हामीसँग विभिन्न कालका पुराना प्रतिलिपि र पाठसाक्षीहरू उपलब्ध छन्, जसलाई एक-अर्कासँग तुलना गरेर प्राचीन पाठको अध्ययन गर्न सकिन्छ।

Craig Evans ले स्पष्ट रूपमा उपलब्ध कुनै पनि एक हिब्रू पाठपरम्परालाई मूल लेखकको ठीक प्रथम प्रति भन्न नसकिने तर मासोरेटिक पाठ, सामरी पञ्चग्रन्थ, कायरो गेनिजा र कुम्रानका पाण्डुलिपिहरूले प्राचीन पाठको पुनर्निर्माणका लागि महत्वपूर्ण साक्षी प्रदान गर्ने बताउँछन्।

१४. हिब्रू बाइबलका प्रमुख पाण्डुलिपि र पाठसाक्षीहरू

हिब्रू बाइबलको पाठ कसरी सुरक्षित भयो भन्ने बुझ्न केही प्रमुख साक्षी महत्वपूर्ण छन्। केतेफ हिन्नोमका चाँदीका पत्रहरू (Ketef Hinnom Silver Scrolls) ई.पू. सातौँ–छैटौँ शताब्दी। गन्ती ६:२४–२६ सँग निकट मिल्ने पाठ सुरक्षित छ। मृतसागरका पाण्डुलिपिहरू (Dead Sea Scrolls) ई.पू. तेस्रो शताब्दीदेखि ईस्वी पहिलो शताब्दीसम्म। हिब्रू बाइबलका लगभग सम्पूर्ण पुस्तकका पुराना पाठसाक्षी उपलब्ध गराउँछन्। सामरी पञ्चग्रन्थ (Samaritan Pentateuch) उत्पत्ति, प्रस्थान, लेवी, गन्ती र व्यवस्थाको छुट्टै प्राचीन हिब्रू पाठपरम्परा हो। कायरो गेनिजाका पाण्डुलिपिहरू (Cairo Geniza Manuscripts) मध्ययुगीन यहूदी हिब्रू पाठपरम्पराका धेरै अंश सुरक्षित छन्। अलेप्पो कोडेक्स (Aleppo Codex), करिब ई. ९३० मासोरेटिक हिब्रू बाइबलका सबैभन्दा महत्वपूर्ण पाण्डुलिपिमध्ये एक हो। मूलतः सम्पूर्ण तनाख रहेको भए पनि यसको केही भाग अहिले हराएको छ। लेनिनग्राद कोडेक्स (Leningrad Codex), ई. १००८/१००९ आज सुरक्षित रहेको सम्पूर्ण मासोरेटिक हिब्रू बाइबलको सबैभन्दा पुरानो पूर्ण पाण्डुलिपि हो। Craig Evans ले लेनिनग्राद कोडेक्सलाई आधुनिक आलोचनात्मक हिब्रू बाइबलको प्रमुख आधारका रूपमा उल्लेख गर्छन्।

१५. हिब्रू बाइबलको विकासलाई कालक्रममा बुझ्दा

सम्पूर्ण विकासलाई सरल रूपमा यस्तो क्रमले बुझ्न सकिन्छ:

पहिलो चरण — मोशीय आधार
परमेश्वरका वचन, करार र व्यवस्था लेखिए; तोराहको आधार स्थापित भयो।

↓

दोस्रो चरण — ऐतिहासिक र अगमवाणीसम्बन्धी लेखहरूको विस्तार
इस्राएलको इतिहाससँगै अगमवक्ताका सन्देश, राजकीय अभिलेख र ऐतिहासिक सामग्री लेखिए तथा सुरक्षित भए।

↓

तेस्रो चरण — भजन र ज्ञान साहित्यको सङ्कलन
दाऊद, अन्य भजनकार, सोलोमन र ज्ञान परम्परासँग सम्बन्धित सामग्री विकसित, सङ्कलित र सम्पादित भयो।

↓

चौथो चरण — निर्वासन र उत्तर-निर्वासनकालीन संरक्षण
शास्त्रीहरूले पवित्र लेखहरूको प्रतिलिपि, अध्ययन र संरक्षणलाई निरन्तरता दिए; एज्रा यस चरणका महत्वपूर्ण व्यक्तित्व हुन्।

↓

पाँचौँ चरण — तीन मुख्य संग्रह स्पष्ट हुनु
तोराह, अगमवक्ताहरू र अन्य लेखहरूको संरचना ई.पू. दोस्रो शताब्दीमा स्पष्ट रूपमा देखिन्छ।

↓

छैटौँ चरण — क्याननिक सीमा स्थिर हुँदै जानु
कुम्रान, नयाँ करार र पहिलो शताब्दीका यहूदी साक्षीहरूले सीमित अधिकारयुक्त पुस्तकसमूहको अस्तित्व देखाउँछन्।

↓

सातौँ चरण — २४-पुस्तकीय यहूदी क्यानन स्थिर हुनु
पहिलो शताब्दीको अन्त्यदेखि २४-पुस्तकीय गणना स्पष्ट हुन्छ र पछि रब्बी परम्परामा यसको क्रम व्यवस्थित रूपमा सुरक्षित हुन्छ।

↓

आठौँ चरण — मासोरेटिक पाठ संरक्षण
मासोरेटहरूले प्राप्त हिब्रू पाठमा स्वर, उच्चारणचिह्न र पाठसम्बन्धी टिप्पणी थपेर अत्यन्त सावधानीपूर्वक सुरक्षित गरे।

↓

नवौँ चरण — पूर्ण मासोरेटिक कोडेक्सहरू
अलेप्पो र लेनिनग्राद कोडेक्सजस्ता पाण्डुलिपिहरूले मध्ययुगीन हिब्रू बाइबलको पूर्ण वा लगभग पूर्ण पाठ आजसम्म सुरक्षित राखे।

१६. हिब्रू बाइबलबाट के निष्कर्ष निकाल्न सकिन्छ?

हिब्रू बाइबलको इतिहास महत्वपूर्ण छ, किनकि यसले दुई अतिवादी धारणाबाट बचाउँछ। पहिलो, हिब्रू बाइबल कुनै ऐतिहासिक प्रक्रियाबिना अचानक तयार भएको पुस्तक हो भन्ने धारणा सही होइन। दोस्रो, यसको निर्माणमा ऐतिहासिक प्रक्रिया थियो, त्यसैले यसको पाठ अविश्वसनीय हुनुपर्छ भन्ने निष्कर्ष पनि सही होइन।

उपलब्ध प्रमाणले देखाउँछ कि: लेखन प्राचीन इस्राएलको संसारमा सम्भव र प्रचलित थियो। तोराहले मोशालाई आफ्नै लिखित उत्पत्तिसँग प्रत्यक्ष रूपमा जोड्छ। राजतन्त्रकालमै पवित्र सामग्रीको लेखन, प्रतिलिपि र सङ्कलन भइरहेको थियो। निर्वासनअघि नै आजको पञ्चग्रन्थसँग मिल्ने वास्तविक बाइबलीय पाठको भौतिक प्रमाण पाइन्छ।

ख्रीष्टभन्दा अगाडिका मृतसागरका पाण्डुलिपिहरूले आज हिब्रू बाइबलमा रहेका लगभग सम्पूर्ण पुस्तकहरूको प्राचीन अस्तित्व प्रमाणित गर्छन्। पहिलो शताब्दीसम्म सीमित र अधिकारयुक्त यहूदी पवित्रशास्त्रीय संग्रह स्पष्ट रूपमा परिचित थियो।

मासोरेटहरूले नयाँ बाइबल बनाएनन्; उनीहरूले पहिलेबाट प्राप्त पाठलाई संरक्षण गरे। मूल पाण्डुलिपि उपलब्ध नभए पनि विभिन्न कालका स्वतन्त्र पाठसाक्षीलाई तुलना गरेर पाठको इतिहास जाँच्न सकिन्छ। यसैले हिब्रू बाइबलमाथिको विश्वास केवल “परम्पराले भनेको हुनाले” आधारित छैन; यसको क्याननिक इतिहास, पुरातात्विक प्रमाण, प्राचीन पाण्डुलिपि र पाठ हस्तान्तरणको अध्ययन गर्न सकिने वास्तविक ऐतिहासिक आधार छ।

१७. निष्कर्ष

हिब्रू बाइबल कुनै एक व्यक्तिले तयार गरेको, कुनै एक सभाले स्वीकृत गरेको वा सिधै पूर्ण पुस्तकका रूपमा इतिहासमा देखा परेको संग्रह होइन। यसको विकास लामो तर पहिचानयोग्य ऐतिहासिक प्रक्रियाबाट भएको हो।

यसको आधार मोशा र तोराहसँग जोडिन्छ। त्यसपछि इस्राएलको इतिहाससँगै अगमवाणी, ऐतिहासिक लेख, भजन, सोलोमनसँग सम्बन्धित ज्ञान साहित्य तथा अन्य पुस्तकहरू विकास हुँदै गए। निर्वासन र उत्तर-निर्वासनकालमा ती लेखहरूको संरक्षण र अध्ययन अझ महत्वपूर्ण भयो। ई.पू. दोस्रो शताब्दीसम्म पवित्रशास्त्रका तीन व्यापक समूह स्पष्ट देखिन्छन्। पहिलो शताब्दी ईस्वीसम्म सीमित अधिकारयुक्त यहूदी क्यानन स्पष्ट रूपमा प्रमाणित हुन्छ, र अन्ततः २४-पुस्तकीय तनाखको स्वरूप स्थिर हुन्छ।

त्यसपछि मासोरेटहरूले पहिलेबाट प्राप्त हिब्रू पाठलाई स्वर, उच्चारण र पाठसम्बन्धी टिप्पणीसहित सावधानीपूर्वक संरक्षण गरे। यद्यपि मूल लेखकका प्रथम पाण्डुलिपिहरू आज उपलब्ध छैनन्, केतेफ हिन्नोमका पत्रहरू, मृतसागरका पाण्डुलिपिहरू, सामरी पञ्चग्रन्थ, मासोरेटिक पाण्डुलिपिहरू, अलेप्पो कोडेक्स र लेनिनग्राद कोडेक्स जस्ता प्रमाणहरूले हिब्रू बाइबलको पाठलाई विभिन्न ऐतिहासिक चरणमा प्रत्यक्ष रूपमा अध्ययन गर्न सम्भव बनाउँछन्।

त्यसैले हिब्रू बाइबलको विकासलाई सबैभन्दा स्पष्ट रूपमा यसरी बुझ्न सकिन्छ:

रचना → सङ्कलन → क्याननिक मान्यता → वर्गीकरण → प्रतिलिपि → पाठ संरक्षण।

यही ऐतिहासिक प्रक्रियाबाट आज हामीले तोराह, नेवीइम र केतुविम गरी २४ पुस्तकको तनाख, अर्थात् हिब्रू बाइबल, प्राप्त गरेका छौँ।

स्रोतहरू

1. Iain Provan, V. Philips Long, and Tremper Longman III, A Biblical History of Israel, 2nd ed., प्राचीन इस्राएलमा लेखन, साक्षरता र ऐतिहासिक पृष्ठभूमिसम्बन्धी अध्ययन। A Biblical History of Israel, S…
2. William W. Klein, Craig L. Blomberg, and Robert L. Hubbard Jr., Introduction to Biblical Interpretation, 3rd ed. (Grand Rapids: Zondervan, 2017), 169–72, हिब्रू क्यानन, जोसेफस, तीन-भागीय संरचना र पुस्तकक्रमसम्बन्धी चर्चा। Introduction to Biblical Interp…
3. Craig A. Evans, Ancient Texts for New Testament Studies: A Guide to the Background Literature (Peabody, MA: Hendrickson, 2005), 156–57, हिब्रू पाठपरम्परा, कुम्रान, मासोरेटिक पाठ, कायरो गेनिजा र लेनिनग्राद कोडेक्ससम्बन्धी अध्ययन। Ancient Texts For New Testament…
4. Bruce K. Waltke and M. O’Connor, An Introduction to Biblical Hebrew Syntax (Winona Lake, IN: Eisenbrauns, 1990), मासोरेटहरू, तिबेरियाली पाठपरम्परा र हिब्रू पाठ संरक्षणसम्बन्धी अध्ययन। An introduction to biblical Heb…
5. Walter C. Kaiser Jr. and Moisés Silva, Introduction to Biblical Hermeneutics: The Search for Meaning, rev. ed. (Grand Rapids: Zondervan, 2007), 117–19, मृतसागरका पाण्डुलिपि, केतेफ हिन्नोम र प्राचीन पाठसाक्षीसम्बन्धी चर्चा। Introduction to Biblical Hermen…
6. Stephen G. Dempster, “An ‘Extraordinary Fact’: Torah and Temple and the Contours of the Hebrew Canon,” Tyndale Bulletin 48 (1997), हिब्रू क्याननको अन्तिम संरचना र तीन-भागीय स्वरूपसम्बन्धी अध्ययन।
7. Emanuel Tov, Textual Criticism of the Hebrew Bible, हिब्रू बाइबलका प्राचीन पाठपरम्परा र पाठालोचनासम्बन्धी प्रमुख अध्ययन।